عرفان ناب

آموزه‌هایی از عرفان ناب شیعی

داغ کن - کلوب دات کام

شراب طهور (16)

نگاه توحیدى و نگرش موحّدانه

دومین پایه و اساس سلوک، بینش توحیدى و نگرش موحّدانه سالک به عرصه عالَم زندگى است. در این بخش به بیان مهم‌ترین ابعاد این نگاه می‌پردازیم.

1) خدا، تنها فاعل جهان و تنها حادثه‌آفرین زندگى انسان

در نگاه سالک، هرچه در عالم واقع می‌شود، خواه از طریق عوامل ماوراء طبیعى، عوامل طبیعى یا عوامل انسانى، همه کار خداست و خَلق، مظاهر و مجارى فاعلیت خدا و ایادى حضرت حقّند.

در حوادث و موقعیتهایى که به‌واسطه عوامل غیرذى‌شعور و غیرمختار در زندگى ما پدید می‌آید، نقش آن عوامل همچون نقش قلم در نوشته‌هایى است که به‌وسیله آن نگاشته می‌شود. آنچه هم در قالب حوادث و موقعیتها از جانب انسانهاى دیگر در زندگى ما پدید می‌آید، فعل اختیارى آنهاست.

فعل اختیارى انسان طى دو مرحله ایجاد می‌شود. مرحلة نخست به‌وجود آمدن فعل اختیارى انسان، در درون وى صورت می‌پذیرد. شخص ابتدا در ذهن خود کارى را تصوّر می‌کند. سپس در زمینه انجام ندادن آن یا انجام کار دیگرى به جاى آن، عملى ساختن آن را ترجیح می‌دهد. آنگاه به انجام آن کار تمایل پیدا می‌کند و عزم در وی ایجاد می‌شود.

در مورد مرحله نخست، یعنى به‌وجود آمدن عزم و تصمیم، سه نکته شایان توجه است.

نکته اوّل اینکه همه انسانها در مرحله عزم و تصمیم کاملاً آزادند و به هیچ وجه نمی‌توان آزادى تصمیم‌گیرى را از کسى سلب کرد.

نکته دوم اینکه خداوند در قالب شرایع الهى، تصمیمهاى قابل اتخاذ توسط انسانها را به دو گروه تصمیمهاى مجاز یا داراى اذن تشریعى الهى و تصمیمهاى غیرمجاز تقسیم کرده است. پس انسانها در برابر تصمیماتشان باید پاسخگو باشند.

نکته سوم استحقاق پاداش یا کیفر الهى، متناسب با نوع تصمیمی‌ است که انسان آگاهانه و آزادانه می‌گیرد. آنچه شخص را مستحق پاداش یا کیفر الهى می‌کند، صورت خارجى عمل او نیست، بلکه انگیزه و نیتى است که بر اساس آن تصمیم گرفته و عمل را انجام داده است.

مرحله دوم به‌وجود آمدن فعل اختیارى انسان، تحقق خارجى پیدا کردن عزم و تصمیم درونى اوست. برخلاف عزم و تصمیم درونى که خداوند انسان را در آن کاملا مختار قرار داده بود، تحقق خارجى تصمیم او به عوامل بسیارى وابسته است که از اختیار او خارج است.

با توجه به آنچه گفته شد، به سه نکته می‌توان پى برد:

نخست اینکه انسانها در افعال اختیاریى که از آنها سر می‌زند، هیچ‌کاره نیستند؛ زیرا تا خود آزادانه تصمیمی‌ را در درون اتخاذ نکنند، هیچ عمل اختیاریى از آنها سر نخواهد زد؛ پس جبر وجود ندارد و همه‌کاره هم نیستند.

نکته دوم اینکه اگر خداوند بر اساس علمش، عملى شدن تصمیم فاقد اذن تشریعى الهى و غیرمجازى را که شخصى آگاهانه و آزادانه گرفته است، به مصلحت ببیند و به عملى شدن آن امکان و اذن تکوینى بدهد، این اذن رافع و منتفى‌کننده مسئولیت شخصى که با آگاهى و آزادى، آن تصمیم را گرفته است، نخواهد بود.

نکته سوم اینکه هیچ تصمیمی‌ به عمل منجر نمی‌شود و هیچ عملى از انسان سر نمی‌زند مگر اینکه مشیت الهى به وقوع آن تعلق گیرد.

بر اساس آنچه تبیین شد، می‌توان نتیجه گرفت که تمامی‌ حوادث و موقعیتهایى که در زندگى ما رخ می‌دهد، خواه از طریق عوامل غیرذى‌شعور و غیرمختار و خواه به دست عوامل ذى‌شعور و مختار، همه کار خداست.

توحید افعالى در آینه آیات و احادیث

قرآن کریم می‌فرماید: بگو اى خداى من که مالک فرمانروایى بر عالمی‌ (یا مالک عالَم مُلکى)؛ به هر که بخواهى فرمانروایى می‌بخشى و از هر که بخواهى فرمانروایى را سلب می‌کنى و هر که را بخواهى عزت می‌بخشى و هر که را بخواهى خوار می‌سازى، همه خیر و نیکى‌ها به دست توست (همه اینها که به دست تو انجام می‌شوند، خیرند). هر آینه تو بر هر چیز توانایى.

و نیز می‌فرماید: بگو جز آنچه خدا براى ما مقدّر و مقرّر می‌سازد، چیزى براى ما رخ نمی‌دهد. او مولاى ماست.

امیرالمؤمنین(ع) به خداوند عرضه می‌دارد: خدایا! زیاد شدن دارایی‌ام و کاسته شدن از موجودی‌ام و سود بردنم و خسارت دیدنم، همه به دست توست، نه به دست کسى غیر از تو.

آیات و احادیث فراوان دیگری در این زمینه وجود دارد. با دقّت در آیات قرآن کریم و احادیث و ادعیه معصومان(ع) می‌توان مشاهده کرد که تمام افعالى که از خلق سر می‌زند، در قالب اسمای الهى، به خداوند نسبت داده شده است.

پى‌بردن به این حقیقت که از آن به «توحید افعالى» تعبیر می‌شود، یکى از ارکان معرفت توحیدى است که سالک به آن نیازمند است.

2) تأثیر همه چیز از جانب خداست و جز او مؤثّر حقیقى وجود ندارد

در نظر سالک، همانطور که اصل وجود هر چیز از خداست؛ آثار آن نیز از جانب خدا و اثربخشى آن هم وابسته به مشیت الهى است. سالک تنها مؤثّر واقعى در عالم را خداوند متعال می‌داند و بس و همان‌گونه که در فاعلیت، خلق را کاره‌اى نمی‌دانست، در تأثیر نیز مخلوقات را هیچ‌کاره می‌داند.

3) تنها پرورنده مخلوقات خداوند است و همه خلق تحت تربیت اویند

خداوند رَبُّ العالَمین است، یعنى مالک و صاحب و مربى و پروراننده همه مخلوقات است.

ربوبیت خداوند در مورد انسان به گونه‌هاى مختلفى اِعمال می‌شود که به چهار شکل از مهم‌ترین آنها اشاره می‌کنیم.

الف) اثر وضعى موقعیتها و حوادثى که خداوند در زندگى اشخاص به‌وجود می‌آورد: خداوند با در نظر گرفتن حال درونى و شرایط روحى هرکس، حوادثى را براى او پیش می‌آورد که در قوام یافتن شخصیت انسانى و رشد و تعالى او نقش سازنده‌اى ایفا می‌کنند.

ب) پیامهاى عبرت‌آموز و هدایت‌بخش موجود در دل پدیده‌ها و رخدادهایى که خداوند شخص را با آنها مواجه می‌کند: خداى متعال براى آگاه ساختن بندگان خود به آنچه موجب تعالى و کمال یا سقوط و انحطاط ایشان است، آنها را در زندگى با پدیده‌ها و رخدادهایى مواجه می‌کند که در دل هر یک از آنها پیامهاى عبرت‌آموز و هدایت‌بخشى قرار دارد. تمام پدیده‌هایى که شخص در زندگى‌اش با آنها مواجه می‌شود، دربردارنده پیام هدایتى هستند که ربّ انسانها براى پروراندن و کمال بخشیدن به ایشان در آنها قرار داده است.

ج) ابلاغ پیام هدایت و تربیت در مسیر سعادت از طریق مربیان الهى: خداوند به‌وسیله پیامبران و امامان معصوم(ع) راه هدایت و سعادت و تعالى و کمال را به انسان معرفى می‌کند و او را به دست آنها تحت تربیت و تزکیه قرار می‌دهد. انبیا و ائمّه(ع) به امر الهى، از راه ظاهر و باطن، انسانها را ارشاد می‌کنند. عارفان بالله و عالمان ربانى، استادان و معلمان روحانى، دوستان ناصح و پدران و مادران صالح، در مراتب بعد از پیامبران و امامان(ع) مجارى اِعمال ربوبیت حضرت حقّند.

(4) ادراکات عقلى و الهامات قلبى؛ راهنما و راهبر مسیر تعالى و تکامل: خداوند متعال از طریق دو ویژگى که در عقل انسانها قرار داده است، ربوبیت خود را در مورد آنها اِعمال می‌کند. نخست با قدرت تشخیص نیک و بد که در عقل نهاده است، آنچه را به سعادت و کمال و به تباهى و انحطاط انسانها منجر می‌شود، به ایشان می‌شناساند.

دوم جنبه آمریتى در عقل قرار داده است که شخص را به انجام نیکى‌ها فرمان و از انجام بدى‌ها پرهیز می‌دهد. خداوند از این طریق، انسانها را به سوى آنچه موجب تعالى و تکامل آنهاست سوق می‌دهد و از آنچه سبب سقوط و انحطاط ایشان است باز می‌دارد.

  
نویسنده : صبا درویش ; ساعت ٤:٢٩ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٦/۳۱

با شاگردان آیت‌الله قاضی/ 2

 

محمدحسین طباطبایی معروف به علامه طباطبایی از بزرگترین شاگردان عارف کامل آیت‌الحق و العرفان سیدعلی قاضی به‌شمار می‌رود. وی در سال ۱۲۸۱ خورشیدی در تبریز متولد شد و  در ۲۴ آبان ماه ۱۳۶۰ خورشیدی به سوی سرای جاودان پرکشید.

از مهم‌ترین کارهای علامه، زنده کردن حکمت و فلسفه و تفسیر در حوزه‌های تشیع بعد از دوران صفویه ‌است. همچنین وی با انتشار کتابهای فراوان و تربیت شاگردان برجسته در دوران مواجهه با اندیشه‌های غربی نظیر مارکسیسم، به اندیشه دینی حیاتی دوباره بخشید.

علامه طباطبایی بعد از مدتی اقامت در تبریز تصمیم می‌گیرد به قم برود و بالاخره تصمیمش را در سال ۱۳۲۵ عملی می‌کند.

علامه طباطبایی در ابتدای ورودش به قم به قاضی معروف بود، چون از سلسه سادات طباطبایی هم بود، خودش ترجیح داد به طباطبایی معروف شود.

 برطبق نقل دکتر غلامحسین دینانی، پس از مدتی که به ‌اصرار برخی از علما مجلس درس روزانهٔ اسفار او تعطیل شد، با اصرار طلاب، تدریس شفا را آغاز کرد. در این میان وی به تشکیل کلاس‌های شبانهٔ اسفار پرداخت که هفته‌ای دو شب (شب پنج‌شنبه و جمعه) و به‌صورت سیار در خانهٔ شاگردان تشکیل می‌شد و تعداد معدودی (کمتر از ۱۰ تن) شاگرد ثابت در آن شرکت می‌کردند. حضور در این کلاس‌ها بدون اجازهٔ خود او مقدور نبود. دینانی معتقد است محتوای این کلاس‌ها بیشتر درس خارج فلسفه بود.

 

استادان علامه

 عرفان

سید علی قاضی، مهم‌ترین استاد ایشان و مؤثرترین شخص در تربیت روحی وی بوده است،به‌طوری که علامه می‌فرمود: ما هر چه داریم از قاضی داریم.

فلسفه

سید حسین بادکوبه‌ای

ریاضیات

سید ابوالقاسم خوانساری

خارج فقه و اصول

محمدحسین غروی اصفهانی و میرزا حسین نائینی

رجال

حجت کوه‌کمری

 

تألیفات و آثار علامه طباطبایی

 آثار شاخص

آثار محمدحسین طباطبایی (به استثنای تفسیر المیزان) را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد:

 الف- کتاب‌هایی که به زبان عربی نگاشته شده‌اند.

 ب- کتاب‌هایی که به زبان فارسی نگاشته شده‌اند.

 

کتاب‌های به زبان عربی:

 ۱- کتاب توحید که شامل سه رساله ‌است: رساله در توحید، رساله در اسماء الله، رساله در افعال الله

۲- کتاب انسان که شامل سه رساله ‌است:

الانسان قبل الدنیا

الانسان فی الدنیا

الانسان بعد الدنیا

۳- رساله وسائط که البته همگی این رساله‌ها در یک مجلد جمع آوری شده و به نام هفت رساله معروف است.

۴- رسالة الولایه

۵- رساله النبوة و الامامه

۶- بدایة الحکمة

۷- نهایة الحکمة

(این دو کتاب از متون درسی فلسفی بسیار مهم حوزه و دانشگاه است.)

 

کتاب‌های به زبان فارسی

۱- شیعه در اسلام

۲- قرآن در اسلام (به بحث درباره مباحث قرآنی از جمله نزول قرآن، آیات محکم و متشابه ناسخ و منسوخ و... پرداخته‌است.)

۳- وحی یا شعور مرموز

۴- اسلام و انسان معاصر

۵- حکومت در اسلام

۶- سنن النبی (درباره سیره و خلق و خوی پیامبر اسلام(ص))

۷- اصول فلسفه و روش رئالیسم (درباره مبانی فلسفی اسلامی و نیز نقد اصول مکتب ماتریالیسم دیالکتیک است.)

۸- علی و فلسفه الهی

۹- خلاصه تعالیم اسلام

۱۰- رساله در حکومت اسلامی

 علامه طباطبایی دو اثر شاخص دارد، که بیشتر از سایر آثار وی مورد توجه قرار گرفته‌است.

نخست تفسیر المیزان است، که در ۲۰ جلد و طی ۲۰ سال به زبان عربی تالیف شده ‌است. در این تفسیر، از روش «تفسیر قرآن به قرآن» استفاده شده‌ است و علاوه‌ بر تفسیر آیات و بحث‌های لغوی، در بخش‌هایی جداگانه با توجه به موضوع آیات مباحث روایی، تاریخی، کلامی، فلسفی و اجتماعی نیز طرح شده است. این اثر به دو شکل منتشر شده ‌است: نخست در چهل جلد، و سپس، در ۲۰ جلد. این اثر توسط سیدمحمد باقر موسوی همدانی به زبان فارسی ترجمه شده‌است.

اثر مهم دیگر او اصول فلسفه و روش رئالیسم است. این کتاب شامل ۱۴ مقالهٔ فلسفی است که طی دهه‌های ۲۰ و ۳۰ شمسی تالیف شده و توسط مرتضی مطهری و با رویکرد فلسفهٔ تطبیقی شرح داده شده ‌است. این کتاب نخستین و یکی از مهم‌ترین کتابهایی است که به بررسی مباحث فلسفی با توجه به رویکردهای حکمت فلسفی اسلامی و فلسفهٔ جدید غربی پرداخته‌است.

علامه شاگردان زیادی تربیت کرده است که از آن جمله می‌توان به این اسامی اشاره کرد:

1.          ابراهیم امینی

2.          ابوطالب تجلیل

3.          مرتضی مطهری

4.          موسی صدر

5.          محمود امجد

6.          عبدالله جوادی آملی

7.          محمدتقی مصباح یزدی

8.          یحیی انصاری شیرازی

9.          بیات زنجانی

10.        عبدالله فاطمی نیا

11.        حسن نوری همدانی

12.        حسین علی منتظری

13.        حسین نوری همدانی

14.        داریوش شایگان

15.        جواد مناقبی

16.        سید جلال الدین آشتیانی

17.        سید حسین نصر

18.        سید عبدالکریم موسوی اردبیلی

19.        سید عبدالله جعفری (تهرانی)

20.        سید علی خامنه‌ای

21.        سید محمد باقر موحد ابطحی

22.        سید محمد حسینی بهشتی

23.        سید محمد خامنه‌ای

24.        سید محمد علی موحد ابطحی

25.        سید محمدحسین حسینی طهرانی

26.        سید مرتضی جزایری

27.        سید مهدی روحانی

28.        سیدابراهیم خسروشاهی

29.        عباس ایزدی

30.        عبدالحمید شربیانی

31.        عزالدین حسینی زنجانی

32.        حسن حسن زاده آملی

33.        علی سعادت پرور (پهلوانی تهرانی)

34.        علی قدوسی

35.        علی میانجی

36.        غلامحسین ابراهیمی دینانی

37.        محمد اسماعیل صائنی زنجانی

38.        محمد جواد باهنر

39.        محمد شجاعی

40.        محمد صادقی تهرانی

41.        محمد محمدی گیلانی

42.        محمد مفتح

43.        محمدرضا نکونام

44.        مهدی دشیری

45.        ناصر مکارم شیرازی

 

  
نویسنده : صبا درویش ; ساعت ۳:۳۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٦/۳۱