عرفان ناب

آموزه‌هایی از عرفان ناب شیعی

داغ کن - کلوب دات کام

شراب طهور (9)

فنا

فنا در اصطلاح اهل معرفت، به معناى پى بردن، با تمام وجود یافتن و به دیده شهود، دیدنِ نیستى و فانى بودن فعل، صفت و ذات همه موجودات در فعل، صفت و ذات خداوند متعال است.

سالک از نظر نحوه و میزان معرفت، درک و دریافت فنا، چهار مرتبه را طى می‌کند. نخست علماً به فناى موجودات آگاه می‌شود و همة «ما سوى الله» را فانى و نابود می‌داند. در مرتبه دوم حالاً به فنا می‌رسد و در نگاه به مخلوقات حالت کسى را پیدا می‌کند که به سراب می‌نگرد، در حالى که می‌داند واقعاً آب نیست.

در سومین مرتبه، شهوداً به فنا نایل می‌شود و به دیده باطن، فناى ما سوى الله از جمله خود را مشاهده می‌کند. در مرتبه چهارم سالک از توجّه به فنا نیز فانى می‌شود.

فنا از منظر آنچه سالک به نیستى آن پى‌می‌برد نیز به چهار مرتبه تقسیم می‌شود. نخست فناى افعالى، که در این مرتبه سالک فاعلیّت خلق را در فاعلیّت حضرت حق مضمحل و فانى می‌بیند.

دوم فناى صفاتى، که در این مرتبه سالک صفات خلق را در صفات حضرت حق فانى و مضمحل می‌بیند و عالم را تجلّیگاه صفات الهى می‌یابد.

سوم فناى اسمایى، که در این مرتبه سالک صاحب صفتى جز خدا در عالم نمی‌بیند.

چهارم فناى ذاتى، که در این مرتبه، سالک همه افعال، صفات و موجودات را در هستى حضرت حق مضمحل و فانى می‌یابد و جز هستى حضرت حق، هیچ چیز در عالم نمی‌بیند.

آنچه به نام مخلوقات مشاهده می‌شود چیزى جز جلوه‌هاى گوناگون یک متجلّى، که خود را به گونه‌هاى مختلف پدیدار کرده است، نیست. امیرالمؤمنین(ع) می‌فرماید: اَلحَمدُ ِللهِ المُتَجَلّى لِخَلقِهِ بِخَلقِهِ: سپاس تنها از آنِ خدایى است که با مخلوقاتش خود را بر مخلوقاتش جلوه‌گر ساخت.

افعالى که در آیات و احادیث درباره خداوند به‌کار می‌رود فارغ و منسلخ از زمان است و حکایت از امرى دائمی‌ و همیشگى دارد. از حضرت باقر(ع) روایت شده است که فرمودند: اِنَّ اللهَ تَبارَکَ کانَ وَ لا شَىءَ غَیرُهُ ... وکَذلِکَ الیَومَ وَ کَذلِکَ اَبَداً: خداى تبارک بود و چیزى جز او نبود ... و امروز هم همان‌طور است و تا ابد نیز همین گونه خواهد بود.

مقام احدیّت حضرت حق، غیرى باقى نمی‌گذارد؛ زیرا حقیقتى که از تمامی‌ جهات نامحدود است، جایى براى وجود غیر باقى نمی‌گذارد. فناى ذاتى یعنى رسیدن به شهود حقیقت فوق و فانى و مستهلک دیدن همه چیز در هستى حضرت حق.

  
نویسنده : صبا درویش ; ساعت ۱٢:٠۱ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/۱٢/۱