عرفان ناب

آموزه‌هایی از عرفان ناب شیعی

داغ کن - کلوب دات کام

شراب طهور (17)

ربوبیّت الهى در پرتو اسمای حضرت حق

به یک اعتبار، اسمای الهى به دو گروه «اسمای جمال» و «اسمای جلال» تقسیم می‌شوند.

اسمای جمال که حاکى از مهر و لطف الهی‌اند، شخص را جذب می‌کنند و بالا می‌کشند. در مقابل، اسمای جلال، که بیانگر قهر و عظمت الهی‌اند، شخص را به حریم نگاه داشتن و ادب ورزیدن در محضر الهى و به شناخت و برطرف کردن نقایص و عیوب خویش و مراقبت داشتن بر ظاهر و باطن خود در پیشگاه حضرت حق دعوت می‌کند و از ارتکاب زشتى‌ها بازمی‌دارد.

ربوبیّت حضرت حق در قالب اسما و صفات الهى تا جایى ادامه می‌یابد که عبد نماد و مَثَلى از ربّ خویش و مظهر اسما و صفات او می‌شود.

از آنچه گفته شد، درمی‌یابیم توحید ربوبیّت یعنى تنها خدا را ربّ مستقل دانستن و تمامی‌ مربّیان ظاهر، باطن، تکوین و تشریع را مظاهر و جلوه‌ها و مجارى و ابزارهاى ربوبیّت حضرت حق دیدن.

4) توحید در رزّاقیّت

رزق به دو بخش معنوى و مادّى تقسیم می‌شود. ارزاق معنوى از قبیل معارف، حالات و توفیق طاعات و عبادات است. ارزاق مادّى همان امکاناتى است که در این عالم نصیب انسان و توسّط او مصرف می‌شود.

سالک رزّاق و روزی‌دهنده خود را تنها خدا می‌داند و خود یا دیگران را در روزى خویش دخیل و مؤثّر نمی‌شمارد. قرآن کریم می‌فرماید: خداوند است که روزی‌دهنده و در کار خویش، قدرتمند و استوار است. و می‌فرماید: هیچ جاندار و جنبنده‌اى نیست جز آنکه روزی‌اش بر عهده خداوند است. بنابراین همان‌گونه که درآفرینش، مرگ و حیات انسان جز خدا کسى کاره‌اى نیست، در روزى دادن نیز جز او هیچ کس نقشى ندارد.

نه تنها در اصل روزى، بلکه در مقدار آن نیز کسى جز خدا مؤثّر نیست.

در تبیین توحید رزّاقیّت، امیرالمؤمنین(ع) می‌فرماید: خداوند مقدار روزى‌ها را مشخّص کرد. پس در مواردى آنها را فزونى داد و در موارد دیگرى آنها را اندک ساخت و به‌صورت تنگى و محدودیّت و گشایش و فراخى، آنها را عادلانه قسمت کرد.

امیرالمؤمنین(ع) همچنین می‌فرماید: به یقین بدانید که هر چند بنده‌اى ترفندهایش بزرگ، تلاشهایش شدید و نقشه‌هایش نیرومند باشد، بیش از آنچه در ذکر حکیم براى او مقرّر شده است، خداوند براى او نصیبى قرار نمی‌دهد و در عین ناتوانى و کمی‌ چاره‌اندیشى‌ها، بین بنده و دست یافتن او به آنچه در ذکر حکیم براى او مشخّص شده است، فاصله نمی‌اندازد.

با توجّه به اینکه مقدار روزى هرکس به‌دقت معین شده است، اگر کسى به رزاقیت خدا اعتماد نکند و دست به مال حرام دراز و از آن مصرف کند، اولاً جز آنچه براى او مقدّر شده بود، نخورده است و اگر به رزاقیت خدا اعتماد و صبر می‌کرد، همان چیز از راه حلال به او می‌رسید و مصرف می‌کرد. ثانیاً اکنون که مقدارى مال حرام مصرف کرد، از سهمیة روزى او که مقدّر بود از راه حلال به او برسد و مصرف کند، به همان میزان کاسته می‌شود.

امام صادق(ع) می‌فرماید: روزى به دو گونه سهمیه‌بندى شده است. در یکى از آن دو، اگر صاحبش در طلب آن برنیاید نیز به او می‌رسد و دیگرى وابسته به طلب آن است. پس آنچه در هر حال براى عبد مقدّر شده است، اگر براى آن تلاش هم نکند، خود روزى به نزد او می‌آید و آنچه براى او مقدّر شده که با تلاش به او برسد، پس سزاوار است که از راه‌هاى درستش که خداوند براى او حلال کرده و نه از دیگر راه‌ها، آن را درخواست کند. پس اگر از راه حرام آن را طلبید و به دست آورد، هم جزء روزى او حساب می‌شود و هم به سبب آن مورد بازخواست و حسابرسى قرار می‌گیرد.

پس تقلّاى شخص ممکن است بر دارایى او بیفزاید، ولى بر رزقش نخواهد افزود و آنچه بیش از رزقش به دست آورده است مصرف او نخواهد شد و نصیب دیگران می‌شود.

با توجه به اینکه خداوند مقدار رزق هرکس را بر اساس حالت روحى و درونى او تعیین می‌کند و براى هرکس دقیقاً به مقدارى رزق مقرّر می‌کند که او را در مناسب‌ترین شرایط براى اصلاح و تعالى قرار دهد؛ تنها عاملى که می‌تواند سبب فزونى یا کاهش مقدار رزق شود، تغییر حالت روحى و درونى او در اثر انجام اعمال شایسته، یا انجام اعمال ناشایست است. به موجب آیات و روایات، تمامی‌ آنچه در تغییر میزان رزق انسانها مؤثر است، امورى است که در رفتار، اخلاق و روحیّات شخص تحول ایجاد می‌کند.

 

ثبات در توحید

در عرصه توحید و معرفت الله، ابتدا بر اساس برهان و استدلال، در شخص علم عقلى به‌وجود می‌آید. سپس آنچه را عقل نسبت بدان متقاعد شده است، قلب معتقد و پذیرا و ایمان قلبى حاصل می‌شود. در مرحله سوم، این پذیرش قلبى ثبات پیدا می‌کند و حالت و روحیّه دائمی‌ شخص می‌شود و اطمینان قلبى پدید می‌آید. در مرحله نهایى، شخص به مقام یقین نایل می‌شود و شهود قلبى که از ثمرات یقین است، آغاز می‌شود.

بشر ابتدا در جهل و غفلت از خدا به‌سر می‌برد. در این بى‌خبرى و غفلت از خدا، نفس براى تأمین منافع و مطامع خودخواهانه و سودجویانه خویش، او را به خلق و خو و رفتار و اعمال ناپسند فرمان می‌دهد. در این حالت، شخص در مرتبه «امّارگى» نفس قرار دارد.

در مرحله بعد شخص گاهى به حضور و تأثیر مطلق پروردگار در زندگى خود و امور عالم توجّه پیدا می‌کند و گاهى اسیر غفلت و بى‌توجهى می‌شود و آنگاه که دوباره از غفلت رهایى یافت، از غفلتى که گریبانگیرش شده بود، پشیمان می‌شود و خود را سرزنش می‌کند. در این حالت شخص در مرحله «لوّامگى» نفس قرار دارد. با عبور از مرحله لوّامگى، شخص به حالى دست می‌یابد که مورد الهامات غیبى واقع می‌شود و از راه باطن، درست و نادرست و شایسته و ناشایست به او معرّفى می‌شود. نفس در این مرحله «مُلهَمه» نامیده می‌شود.

پس از آن شخص به مرتبه‌اى می‌رسد که توجهش به حضور و تأثیر مطلق حضرت حق دائمی‌ می‌شود و از مبتلا شدن به غفلت، به‌طور کامل مصونیت می‌یابد. در این حالت نفس به مقام اطمینان نایل و نفس «مطمئنه» خوانده می‌شود. صاحب نفس مطمئنه در توحید ثبات می‌یابد.

زمینه راه یافتن به منزلگاه نخستین و باریافتن به مقام عنداللهى و رجوع به حضرت حق، با نیل به مقام اطمینان فراهم می‌شود. در مراتب توحید، مرحله نهایى، باور و یقین قلبى است. همه ثمرات ظاهرى و باطنى و دنیوى و اخروى دین منوط به باور و یقین است. صِرف اینکه شخص از روى عقل به درستىِ آموزه‌هاى دینى پى‌ببرد و به تصدیق عقلى برسد، بهره چندانى براى او نخواهد داشت. آنچه منشأ اثر است، یقین و باور قلبى است و بر تصدیق عقلى صرف، چندان اثرى مترتّب نیست.

یقین که بالاترین مرتبه ایمان است، خود سه مرتبه دارد که هر یک مقدّمه مرتبه بالاتر است. مرتبه نخست یقین، «علم‌الیقین» خوانده می‌شود. علم‌الیقین یعنى باور به وجود چیزى به‌وسیله دلیل و نشانه. به مرتبه دوم، «عین‌الیقین» گفته می‌شود. عین‌الیقین یعنى باور به وجود چیزى از راه دیدن خود آن. سومین و بالاترین مرتبه یقین، «حقّ‌الیقین» نامیده می‌شود. حقّ‌الیقین یعنى باور به وجود چیزى از راه یکى شدن با آن. همانند مطمئن شدن و یقین پیدا کردن به وجود آتش با افتادن و شعله‌ور شدن در آن.

در عرصه توحید نیز ابتدا شخص به کمک برهان و دلیل نسبت به حقایق توحیدى یقین علمی‌ و عقلى پیدا می‌کند. سپس به شهود اسماء و صفات الهى با دیده دل نایل می‌شود و سرانجام در حقیقت توحید فانى و خود، مظهر اسماء و صفات الهى می‌شود؛ به‌گونه‌اى که فعل الهى از او صادر و خلق و خوى الهى و آثار ربوبى در او نمایان و مَثَل خدا می‌شود.

بر اساس احادیث بسیار معصومان(ع)، کمترین چیزى که میان خلق تقسیم شده، یقین است. براى ورود به این عرصه، نخست باید تردیدهاى عقلى را به کمک برهان و دلیل برطرف کرد. دومین گام در راه نیل به یقین، تلقین مکرر قولى و فعلى حقایقى است که عقل به صحت آن اطمینان یافته است. سومین گام برای نیل به یقین، همنشینى و دوستى با اهل یقین است. چهارمین اقدام در جهت نیل به یقین، دعا و درخواست ملتمسانه و مصرّانه مکرّر و پیگیر از محضر پروردگار است.

  
نویسنده : صبا درویش ; ساعت ۱٠:٤۱ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٩/۱٦