عرفان ناب

آموزه‌هایی از عرفان ناب شیعی

داغ کن - کلوب دات کام

محمد(ص) دردانه آفرینش

به مناسبت خجسته سالروز پربرکت حضرت ختمی مرتبت(ص) مطلب زیر که به اجمال به اوصاف و ویژگیهای آن حضرت پرداخته است تقدیم حضورتان می‌شود.

 الف) محمد (صلی‌الله علیه و آله) از زبان قرآن

قرآن به‌عنوان کتاب جاوید و ماندگار الهی، عمیق‌ترین و جامع‌ترین توصیفات را از شخص با عظمت پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله بیان کرده است.

1. خاتم رسولان

«ما کانَ مُحَمَّدٌ اَبَا اَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسُولَ اللّه وَ خاتَمَ النَّبیّنَ وَ کانَ اللّهُ بِکُلّ شَیْ ءٍ عَلیماً»؛(احزاب/40) «محمد صلی الله علیه و آله پدر هیچ یک از مردان شما نبوده و نیست؛ ولی رسول خدا و ختم‌کننده و آخرین پیامبران است و خداوند به همه چیز آگاه است.»

در این آیه، آن حضرت به‌عنوان خاتَم رسولان معرّفی شده و سخن از ختم رسولان است نه ختم دیانت. حضرت صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «اِنّ اللّه عَزَّ ذِکْرُهُ خَتَمَ بِنَبیِّکُمُ النَّبیّنَ فَلا نَبیِّ بَعْدَهُ اَبَداً وَ خَتَمَ بِکِتابِکُمُ الْکُتُبَ فَلا کِتابَ بَعْدَهُ اَبَداً؛(1)به راستی خدایی که یادش با عزت است پایان داد با نبیّ شما پیامبران را، لذا پس از پیامبر شما پیامبری نخواهد بود و خاتمه داد با کتاب شما (قرآن) کتابها[ی آسمانی] را، پس تا ابد کتابی بعد از قرآن نخواهد بود.»

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «جاءَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله فَجاءَ بِالْقُرآنِ وَ بِشَریعَتِهِ وَ مِنْهاجِهِ، فَحَلالُهُ حَلالٌ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ وَ حَرامُهُ حَرامٌ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ؛ محمد صلی الله علیه و آله آمد، پس قرآن را با شریعت و قانونش [برای مردم] آورد. پس حلال آن (قرآن) تا روز قیامت حلال و حرام آن (نیز) تا قیامت حرام است.»(2)

روایتی که ذکر شد به روشنی سخن برخی از روشنفکران را که ختم رسالت را به معنای ختم دیانت و بر چیده شدن بساط دین از جامعه گرفته است رد می‌کند؛ بنابراین دین و شریعت اسلام همچنان تا قیامت باقی است.

2. تواضع در برابر خدا و بندگانش

«مُحَمّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَالَّذینَ مَعَهُ اَشِداءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءَ بَیْنَهُمْ تَریهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَ رِضْواناً سیماهُمْ فی وُجُوهِهِمْ مِنْ اَثَرِ السُّجودِ...»؛(3) «محمد صلی الله علیه و آله فرستاده خداست و کسانی که با او هستند در برابر کفار سر سخت و شدید و در میان خود مهربانند، پیوسته آنها را در حال رکوع و سجود می‌بینی و همواره فضل خدا و رضای او را می‌طلبند، نشانه آنها در صورتشان از اثر سجده نمایان است.»

آیه فوق ویژگیهای متعددی را برای آن حضرت و برای مؤمنان بیان می‌کند از جمله مهربانی نسبت به مسلمانان، شدت نسبت به کفّار و مشرکان، اهل عبادت و نماز و رکوع و سجود، دنبال رضایت الهی بودن و نمایان بودن اثر عبادت و بندگی از سیمای او.

3. دلسوزی و مهربانی

«لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِکُمْ عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤمِنینَ رَؤُوفٌ رَحیمٌ»؛(4) «به یقین، رسولی از خود شما به سویتان آمد که رنجهای شما بر او سخت است، و اصرار بر هدایت شما دارد، و نسبت به مؤمنان، رؤوف و مهربان است.»

از مهربانی و دلسوزی آن حضرت است که وقتی مشرکان مکه آن حضرت را سنگباران می‌کردند، به جای نفرین می‌فرمود: «اللّهُمَّ اغْفِرْ قَوْمی؛ فَاِنَّهُم لایَعْلَمُونَ؛(5) خدایا! قومم را ببخش، زیرا آنها [نسبت به مقام من] نادانند»!

4. بشارت دهنده و انذار کننده

«یا اَیُّها النَّبیُّ اِنّا اَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذیراً وَ داعِیاً اِلَی اللّه بِاِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنیراً»؛(6) «ای پیامبر! ما تو را گواه فرستادیم و بشارت دهنده و انذار کننده! و تو را دعوت کننده بسوی خدا به فرمان او قرار دادیم و چراغی روشنی بخش!»

شخصی یهودی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید و پرسید: راز اینکه تو را «محمّد»، «احمد»، «ابی‌القاسم»، «بشیر»، «نذیر» و «داعی» نامیده‌اند چیست؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اَمّا مُحمَّد فَانّی مَحْمُودٌ فِی الْارْضِ وَ امّا اَحْمَدُ فَانّی مَحْمودٌ فِی السَّماءِ وَ امّا ابوالقاسِمِ فَاِنَّ اللّهَ یَقْسِمُ یَوْمَ الْقِیامَةِ قِسْمَةَ النّارِ فَمَنْ کَفَرَ بی مِنَ الاَْوَّلینَ وَ الآخِرینَ فَفِی النّارِ وَ یَقْسِمُ قِسْمَةَ الْجَنّةِ فَمَنْ آمَنَ بی وَ اَقَرَّ بِنُبُوَّتی فَفِی الجَنَّةِ؛(7) امّا محمد برای این است که من در زمین ستایش شده هستم و امّا احمد، به راستی من در نزد آسمانیان ستوده شده‌ام. امّا ابوالقاسم نامیده شدم چون خداوند در روز قیامت بخشی از آتش را جدا می‌کند، پس هر کسی از گذشتگان و آیندگان به من کفر بورزد در آتش خواهد بود، و بهشت را جدا می‌کند، پس کسی که به من ایمان آورده باشد و اقرار به نبوت و رسالت من کرده باشد، در بهشت خواهد بود.»

حضرت در ادامه فرمود: «وَ امَّا الدّاعی فَاِنّی اَدْعُوا لنّاسَ اِلی دِینِ رَبّی وَ اَمَّا النَّذیرُ فَاِنّی اُنْذِرُ بِالنّارِ مَنْ عَصانی و اَمَّا البَشیرُ فَاِنّی اُبَشِّرُ بِالْجَنَّةِ مَنْ اَطاعَنی؛(8) اما داعی برای این است که من مردم را به سوی دین پروردگارم دعوت می‌کنم و اما نذیر برای این است که من کسانی را که نافرمانی‌ام کنند با آتش انذار می‌کنم و بشیر برای این است که کسی که مرا اطاعت کند، به بهشت بشارت می‌دهم.»

 

ب) رسول اکرم صلی الله علیه و آله از زبان خودش

حضرت نه از باب تعریف و تمجید از خویش، بلکه از باب بیان واقعیات، اوصاف خویش را بیان فرموده است:

1. تربیت شدة الهی

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «اَنَا اَدیبُ اللّهِ وَ عَلِیٌّ اَدیبی؛(9) من تربیت شدة خدا و علی تربیت شدة من است.»

2. رحمت الهی

حضرت فرمود: «اَیُّهَا النّاس اِنَّما اَنَا رَحْمَةً مُهْداةٌ؛(10) همانا من رحمت هدایت شده هستم.»

3. نتیجه دعای ابراهیم علیه‌السلام

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «انَا دَعْوَةُ ابْراهیمَ قالَ وَ هُوَ یَرْفَعُ القَواعِدَ مِنَ البَیْتِ، «رَبَّنا وَابْعَثْ فیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ»؛(11) من [نتیجة] درخواست و دعای [حضرت] ابراهیم [علیه‌السلام] هستم [آنگاه که] گفت در حالی که پایه‌های خانه [خدا، کعبه] را بالا می‌برد: «پروردگارا در میان آنها پیامبری از خودشان برانگیز.»(12)

4. برترین انسان

اگر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را عصاره خلقت و عالم هستی بدانیم، اغراق نکرده‌ایم. آن حضرت به این مطلب اشاره می‌کند؛ آنجا که می‌فرماید: «اَنا سیّدُ وُلْدِ آدَمَ وَ لافَخْرَ؛(13) من آقای فرزندان آدم [و برترین آنها] هستم و افتخار [ی برای من] نیست.»

حضرت در جای دیگر می‌فرماید: «ما خَلَقَ اللّهُ خَلْقاً اَفْضَلَ مِنّی وَ لا اَکْرَمَ عَلَیْهِ مِنّی؛(14) خداوند مخلوقی برتر از من نیافریده است و عزیزتر از من در نزد خداوند وجود ندارد.»

5. داناترین مردم

قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله: «اِنَّ اَتْقاکُمْ وَاعْلَمَکُمْ اَنَا؛(15) به راستی باتقواترین و داناترین شما [نسبت به خداوند] منم.»

6. پیشوای رسولان

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اَنا قائِدُ الْمُرْسَلینَ وَ لافَخْرَ وَ اَنا خاتَمُ النَّبییّنَ وَ لافَخْرَ وَ انا اَوَّلُ شافِعٍ وَ اوَّلُ مُشَفَّعٍ وَ لافَخْرَ؛(16) من پیشوای فرستاده‌شدگان هستم و افتخاری نیست، من خاتم پیغمبران هستم و افتخاری نیست، من اولین شفاعت‌کننده و اولین شفاعت‌شده هستم و افتخاری نیست.»

7. اولین وارد‌شونده

پیامبر عزیز خدا فرمود: «اَنا اَوّلَ وافِدٍ عَلَی الْعَزیزِ الْجَبّارِ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ کِتابُهُ وَ اَهْلُ بَیْتی ثُمَّ اُمَّتی ثمّ اَسْأَلُهُمْ: ما فَعَلْتُمْ بِکِتابِ اللّهِ وَ بِاَهْلِ بَیْتی؛(17) من همراه با کتاب خداوند (قرآن) و اهل بیتم اولین وارد‌شونده بر خداوند هستم. آنگاه امتم [وارد می‌شوند] پس از امّتم سؤال می‌کنم: با قرآن و اهل بیتم چه کردید؟»

8. هدیه‌های الهی

رسول خدا می‌فرماید: «اُعْطیتُ خَمْساً لَمْ یُعْطِهُنَّ نَبِیٌّ کانَ قَبْلی: اُرْسِلْتُ اِلَی الْاَبْیَضِ وَ الْاَسْوَدِ وَ الْاَحْمَرِ وَ جُعِلَتْ لِیَ الْاَرْضُ طَهُوراً وَ مَسْجِداً وَ نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ وَ اُحِلَّتْ لِیَ الْغَنائِمُ وَ لَمْ تَحُلَّ لِاَحَدٍ ـ اَوْ قالَ لِنَبیِّ قَبلی ـ وَ اُعْطیتُ جوامِعَ الْکَلِمِ؛(18) پنج چیز به من عطا شده است که به هیچ یک از انبیاء پیش از من داده نشده است:

1. من به سوی [همه جهانیان اعم از] سفید و سیاه و سرخ فرستاده شده‌ام.

2. زمین برای من پاک (و پاک‌کننده) و سجده‌گاه قرار داده شده است [لذا مسلمانان هر جای زمین می‌توانند نماز بخوانند، بر خلاف ادیان گذشته که فقط در مرکز عبادت می‌توانستند عبادت کنند].

3. با رعب و ترس [در دل دشمنان در جنگ بدر و خیبر و...] یاری شدم.

4. غنائم [جنگی] برای من حلال شمرده شد، در حالی که برای هیچ کسی [یا هیچ پیغمبری قبل از من] حلال نبود. و به من [از طرف خداوند] جامع تمام سخنان داده شده است.»

9. رسالت جهانی

رسول خدا می‌فرماید: «اَنا رَسُولُ مَنْ اَدْرکْتُ حَیّاً وَ مَنْ یُولَدُ بَعْدی؛(19) من رسول کسانی هستم که در زمان حیاتم آنها را درک کرده‌ام و کسانی که بعد از من به دنیا می‌آیند.»

و نیز می‌فرماید: «بُعِثَ کُلُّ نَبیٍّ کانَ قَبْلیِ اِلی اُمَّتِهِ بِلِسانِ قَوْمِهِ وَ بَعَثَنی اِلیَ کُلِّ اَسْوَدَ وَ اَحْمَرَ بِالْعَرَبِیَّةِ؛(20) پیامبران قبل از من به سوی امت خود، با زبان قوم خود مبعوث شدند؛ ولی من به سوی [تمام جهانیان اعم از] سیاهپوست و سرخپوست با زبان عربی مبعوث شده‌ام.»

 

ج) پیامبر از زبان علی علیه‌السلام

علی علیه‌السلام نزدیک ترین فرد عالم هستی به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله است؛ چرا که از کودکی در دامان او تربیت شده و با تمام خصوصیتهای روحی و ویژگیهای اخلاقی او آشناست، لذا هر چه درباره حضرت می‌گوید از سر شناخت و آگاهی، بلکه لمس و درک حضوری و عینی است. حضرت علی علیه‌السلام خود را از بردگان پیامبر می‌داند و می‌فرماید: «اِنَّما اَنَا عَبْدٌ مَنْ عَبیدِ مُحَمَّدٍ؛(21) به تحقیق من برده‌ای از بردگان محمّدم.»

1. خدا برتر از او نیافرید

علی علیه‌السلام فرمود: «ما بَرأ اللّهُ نَسَمَةً خَیْراً مِنْ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ؛(22) خداوند مخلوقی برتر از محمد صلی الله علیه و آله نیافریده است.»

2. مانند او ندیدم

علی علیه‌السلام فرمود: «کَاَنَّ عَرَقَهُ فی وَجْهِهِ اللُّؤْلُؤ وَ لَریحُ عَرَقِهِ اَطْیَبُ مِنَ الْمِسْکِ الْاَذْخَر... لَمْ اَرَ قَبلَهُ وَ لابَعْدَهَ مِثْلَهُ؛(23) گویا عرق چهره‌اش چون لؤلؤ [و مرجان بود که بر پیشانی او می‌غلطید] و بوی عرقش همچون مشک ناب بود... هرگز مانند او، قبل و بعد از او ندیده ام.»

3. پاک‌ترین خوی و عادت

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام می‌فرماید: «حَتّی بَعَثَ اللّهُ مُحمّداً شَهیداً و بشیراً وَ نَذیراً، خَیْرَ الْبَریَّةِ طِفْلاً و اَنْجَبَها کَهْلاً وَ اَطْهَرَ الْمُطَهَّرین شِیْمَةً؛(24) خداوند محمّد را برانگیخت در حالی که گواه [اعمال مردم] و بشارت دهنده و انذارکننده بود. بهترین مردم در دوران کودکی، نجیب‌ترین مردم در دوران سالمندی، پاک‌ترین پاکان از نظر خوی و اخلاق بود.»

4. برخوردار از اراده و قدرت آهنین

یقیناً انسانی که تحول عظیمی با نام اسلام در جهان بشریت ایجاد کرد، نمی‌تواند انسانی با ارادة ضعیف و ناتوان باشد. علی علیه‌السلام می‌فرماید: «لا عَرَضَ لَهُ اَمْرانِ اِلّا اَخَذَ بِاَشَدِّهِما؛(25) دو کار بر او عرضه نشد مگر اینکه سخت‌ترین آن را انتخاب می‌کرد.»

5. طبیب دوار

در نهج‌البلاغه درباره پیامبر اکرم آمده است: «طَبیبٌ دَوّارٌ بِطِبِّهِ، قَدْ اَحْکَمَ مَراهِمَهُ وَ اَحْمی (اَمْضی) مَواسِمَهُ، یَضَعُ ذلکَ حَیْثُ الحاجَةِ اِلیْهِ مِنْ قُلُوبٍ عُمْیٍ وَ آذنٍ صُمٍّ وَ أَلْسِنَةٍ بُکْمٍ مُتَتَبِّعٌ بِدَوائِهِ مَواضِعَ الْغَفْلَةِ وَ مَوطِنَ الْحَیْرَةِ؛(26) پیامبر طبیبی است سیار که مرهم‌های شفابخش او آماده و ابزار داغ‌کردن زخمها را گداخته، آن را هر جا که نیاز باشد قرار می‌دهد؛ از قلبهای کور، گوشهای ناشنوا و زبانهای لال. و با داروی خود در پی یافتن بیماران فراموش‌شده و سرگردان است.»

6. امان اهل زمین

وجود با برکت پیغمبر اکرم، امان اهل مکه و بلکه تمام اهل زمین بود. علی علیه‌السلام در این زمینه می‌فرماید: «کانَ فِی الْاَرْضِ امانانِ مِنْ عَذابِ اللّه وَ قَدْ رُفِعَ اَحَدُهُما فَدُونَکُمُ الْاَخَرُ فَتَمَسَّکُوا بِهِ: اَمَّا الْاَمانَ الَّذی رُفِعَ فَهُوَ رَسُولُ اللّه صلی الله علیه و آله وَ اَمَّا الْاَمانُ الْباقی فَالْاِسْتِغْفارُ قالَ اللّهُ تعالی «وَ ما کانَ اللّه لِیُعَذِّبَهُمْ وَ اَنْتَ فیهِمْ وَ ما کانَ اللّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُون»(27)؛ دو چیز در زمین مایه امان از عذاب خدا بود که یکی از آن دو برداشته شد، پس دیگری را دریابید و بدان چنگ زنید! امّا امانی که برداشته شد، رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و امان باقیمانده استغفار است،(28) که خدای بزرگ می‌فرماید: خدا آنان را عذاب نمی کند در حالی که تو در میان آنانی، و عذابشان نمی کند تا آن هنگام که استغفار می‌کنند.»

7. الگوی ساده‌زیستی

«وَ لَقَدْ کانَ فی رَسُولِ اللّه صلی الله علیه و آله کافٍ لَکَ فی الْاُسْوَةِ، وَ دَلیلٌ لَکَ علی ذَمِّ الدُّنیا وَ عَیْبِها، وَ کَثْرَةِ مَخازیها وَ مَساویها اِذْقُبِضَتْ عَنْهُ اَطْرافُها وَ وُطِئَتْ لِغَیْرِهِ اَکْنافُها، وَ فُطِمَ عَنْ رَضاعِها...؛(29) برای تو کافی است که راه و رسم زندگی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را اطاعت کنی، تا راهنمای خوبی برای تو در شناخت بدیها و عیبهای دنیا و رسوایی‌ها و زشتی‌های آن باشد، چه اینکه دنیا از هر سُو از پیامبر صلی الله علیه و آله باز داشته و برای غیر او گسترانده شد. او از پستان دنیا شیر نخورد.»

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام در جای دیگری می‌فرماید: «پیامبر دنیا را کوچک می‌شمرد و در چشم دیگران آن را ناچیز جلوه می‌داد. آن را خوار می‌شمرد و در نزد دیگران خوار و بی‌مقدار معرّفی می‌فرمود. او می‌دانست که خداوند برای احترام به ارزش او دنیا را از او دور ساخت و آن را برای ناچیز بودنش به دیگران بخشید. پیامبر صلی الله علیه و آله از جان و دل به دنیا پشت کرد و یاد آن را در دلش میراند. او دوست داشت زینتهای دنیا از چشم او دور نگهداشته شود تا از آن، لباس فاخری تهیّه نسازد، یا اقامت در آن را آرزو نکند.»(30)

____________________________

1. الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ج 1، ص 269، روایت 3، به نقل از محمدی ری‌شهری، منتخب میزان‌الحکمه، قم، دارالحدیث، دوم، 1382، ص 495، روایت 6027.

2. الکافی، ج 2، ص 17، حدیث 2.

3. فتح / 29.

4. توبه / 128.

5. منتخب میزان‌الحکمه، همان، ص 499.

6. احزاب / 45 و 46.

7. معانی‌الاخبار، شیخ صدوق، ص 52، ح 2، و منتخب میزان‌الحکمه، همان، ص 495.

8. همان.

9. مکارم‌الاخلاق، ج 1، ص 51، حدیث 19، و منتخب میزان‌الحکمه، ص 495.

10. همان، ص 495، روایت 6030 و الطبقات‌الکبری، ج 1، ص 192.

11. بقره / 129.

12. کنزالعمّال، متقی هندی، حدیث 31833.

13. بحارالانوار، ج 8، ص 48، حدیث 51.

14. عیون الاخبار الرضا، ج 1، ص 262، حدیث 22.

15. کنزالعّمال، حدیث 31991 و منتخب میزان‌الحکمه، ص 496.

16. همان، ص 495.

17. الکافی، ج 2، ص 600، حدیث 4 و منتخب میزان‌الحکمه، ص 495.

18. امالی شیخ طوسی، ص 484، حدیث 1059.

 19. الطبقات‌الکبری، ج 1، ص 191 و منتخب میزان‌الحکمه، ص 496.

20. بحارالانوار، ج 16، ص 316، روایت 6.

21. توحید صدوق، ص 174، حدیث 3.

22. الکافی، ج 1، ص 440، حدیث 2 و منتخب میزان‌الحکمه، همان، ص 496.

23. همان و الطبقات‌الکبری، ج 1، ص 410.

24. نهج‌البلاغه، محمد دشتی، خطبه 105، ص 192.

25. مکارم‌الاخلاق، ج 1،، ص 61، حدیث 55 و منتخب میزان‌الحکمه، ص 496.

26. نهج‌البلاغه، خطبه 108، ص 210.

27. انفال / 33.

28. نهج‌البلاغه، همان، حکمت 88، ص 642.

29. همان، خطبه 160، ص 298.

30. همان، خطبه 109، ص 208.

www.hawzah.net

 

 

  
نویسنده : صبا درویش ; ساعت ۱۱:٥٠ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/۱۱/۱٠